“Mama, ben zaten Ermenice konuşuyorum. Neden Ermenice okumayı yazmayı da öğrenmek zorundayım?”
Yerant’ın sorusuna hiç düşünmeden cevap verdim: “Çünkü sen Ermenisin.”
Yedi yaşındaki bir çocuğa verilebilecek en kolay cevaplardan biriydi bu. Benim için de en doğal olanı. Ama Yerant’ın yüzüne bakınca, verdiğim cevabın onu pek tatmin etmediğini anladım.
Evde benimle Batı Ermenicesi, arkadaşlarıyla Doğu Ermenicesi konuşuyor. İngilizceyi de en az Ermenice kadar iyi biliyor, Fransızca öğreniyor. Diller arasında benim hiç sahip olamadığım bir rahatlıkla dolaşıyor. Ama İngilizce okumayı yazmayı öğrenirken aynı soruyu sormuyor. Yeni kelimeler öğrenmeye, bir şeyler okumaya hevesli. Ermenice defterini açtığımızda ise neden bütün bunlarla uğraşması gerektiğini merak ediyor.
Acaba İngilizcenin hayatında ne işe yarayacağını daha kolay görebiliyor da Ermenice için aynı şeyi söyleyemiyor mu?
Bir süredir Yerant’ın sorusundan çok, kendi cevabımı düşünüyorum.
Kavgam da aşkım da Türkçe
İstanbul’da doğup büyüdüm. Altı yaşıma kadar evde Ermenice konuşurduk. İlkokulu da liseyi de Ermeni okullarında okudum. Dilimi iyi öğrendim, hâlâ da iyi bilirim.
Ama yıllar içinde evimizin dili değişti. Bunun tam olarak ne zaman, nasıl olduğunu hatırlamıyorum. Okulda Ermenice öğrenmeye devam ederken, okulun dışında hayat Türkçe akıyordu. Sokakta, televizyonda, arkadaşlıklarımızda, gündelik hayatın her yerinde Türkçe vardı. Zamanla mamamla babamla da Türkçe konuşmaya başladım.
Kavgamı da Türkçe verdim, aşkımı da Türkçe yaşadım. Sevdiğim birine ne hissettiğimi, birine neden kırıldığımı, neye öfkelendiğimi en iyi Türkçe anlatabildim. Aynı şeyleri Ermenice de söyleyebilirim. Üstelik doğru kelimelerle, doğru cümlelerle. Ama o cümleleri kurarken hissettiğim şey aynı olmaz.
Bir romanı İngilizce okuyabilecek kadar İngilizce bilirim, yine de Türkçe çevirisini ararım. Bir cümleyi anlamakla o cümlenin insana dokunması başka şeyler.
Bana zaman zaman Ermenice yazıp yazamayacağımı sorarlar. Yazamam. En azından Türkçe yazdığım gibi yazamam. Bir düşüncenin peşine düşüp kelimelerle uğraşmak, bir cümleyi silip yeniden kurmak, bazen tek bir sözcüğün yerini saatlerce düşünmek… Bütün bunları Türkçe yapıyorum.
Şimdi biri bana anadilimin ne olduğunu sorsa ne cevap vereceğim? Bir dilde düşünmeye, yazmaya, sevmeye alışmış olmak, çocukluğumun dilini anadilim olmaktan çıkarır mı?
Ermenice bana kim olduğumu anlattı. Türkçe ise kim olduğumu anlatabildiğim dil oldu. İkisinden de vazgeçmem. Yine de keşke yazılarımı Ermenice de aynı rahatlıkla yazabilseydim.
Ermenicenin hayatımızda neden giderek daha az yer tuttuğunu yalnızca ailemizin tercihlerine bakarak açıklamak eksik kalır. 1915’te Ermenice konuşulan şehirlerin, köylerin, mahallelerin büyük bölümünde o dili konuşan topluluklar yok edildi veya yerlerinden edildi. Cumhuriyet döneminde “Vatandaş Türkçe konuş” kampanyaları yürütüldü. Türkçe kamusal hayatın hâkim dili olarak yerleşirken başka dillerin kullanım alanları daraldı.
Ben bütün bunlardan çok sonra doğdum. Mamamla babamın benimle konuştuğu dilin yıllar içinde neden değiştiğini tek bir nedene bağlayamam. Ama o değişimin yaşandığı ülkenin tarihini de yok sayamam.
Aşina bile olmamak
Bugün İstanbul’a gittiğimde Yerant’la sokakta, takside, lokantada Ermenice konuşuyoruz. Sıklıkla dönüp hangi dili konuştuğumuzu soruyorlar. Ama bugüne kadar bir kişinin bile Ermeniceyi duyduğunda tanıdığına rastlamadım.
İnsanların Ermenice bilmesini beklemiyorum. Ama yüzyıllardır bu şehirde konuşulan bir dilin sesine bile aşina olmamaları bana tuhaf ve acı geliyor. Üstelik İstanbul’da hâlâ Ermeni okulları, gazeteleri, kiliseleri var. Ermenice bu şehirden bütünüyle çekilmiş değil. Yine de sokakta duyulduğunda tanınmayacak kadar yabancılaşmış.
Bir dilin kamusal hayattan silinmesi yalnızca o dili konuşanların değil, birlikte yaşadığı toplumun da kaybı. Bir toplumun kendi coğrafyasının dillerine yabancılaşması, o coğrafyanın hafızasından da bir şeylerin eksilmesi demek.
Bir dili öğrenebilmek
Yerant’ın sorusu üzerine düşünürken kendi çocukluğumda sahip olduğum bir imkânı da yeniden fark ettim. Evde konuştuğum Ermeniceyi okulda okumayı yazmayı öğrenebildim. Üstelik bunu bir ayrıcalık olarak görmeden büyüdüm.
Oysa aynı ülkede, evinde Kürtçe konuşan ailelerin çocukları kendi dillerinde eğitim görebilecekleri okullara sahip değildi. Türkiye’deki Ermeni okulları da yıllardır öğrenci sayısından öğretmen yetiştirilmesine, müfredattan idari uygulamalara kadar pek çok sorunla mücadele ediyor. Ama bütün bunlara rağmen benim Ermenice öğrenebildiğim bir okul vardı.
Kürtçe konuşan çocuklar ise Ermeni okullarına benzer, kendi dillerinde eğitim veren ve sürekliliği olan bir okul sistemine sahip olamadı. Bugün devlet okullarında Kürtçenin seçmeli ders olarak öğrenilebildiği sınırlı alanlar var. Fakat bir dili haftada birkaç saat seçmeli ders olarak okutmakla o dilde eğitim görmek aynı şey değil.
Benim okulumun olması bana tanınmış bir lütuf değildi. Asıl sorulması gereken, neden aynı ülkede yaşayan başka çocukların kendi dillerinde eğitim görebilecekleri okullara sahip olmadığı.
Ama bir çocuğa kendi dilini öğrenme imkânı sağlamakla da mesele bitmiyor.
Bir dili korumak ne demek?
Ermenice üzerine yapılan tartışmalarda aynı kelimeler dönüp duruyor: Korunmalı, yaşatılmalı, gelecek kuşaklara aktarılmalı. Neden?
Tarihsel bağlamından, kimliğimizin ve kültürümüzün ayrılmaz bir parçası olduğundan, onu korumanın her Ermeni bireyin sorumluluğu olduğundan bahsedebiliriz. Ama bu gerekçeler herkese aynı şekilde değmeyebilir. Hele bir çocuğa.
Ermenicenin değeri yalnızca Ermeni kimliğinin bir parçası olmasından gelmiyor. Yüzyıllar boyunca bu dilde şiirler yazıldı, hikâyeler anlatıldı, şarkılar bestelendi, düşünceler üretildi. O eserlerin değeri yalnızca bir halkın geçmişini taşımalarından gelmiyor. İnsanlığa anlattıkları, hissettirdikleri, düşündürdükleri var.
Bir şarkıyı yalnızca melodisiyle değil, sözleriyle de duyabilmek, bir şiiri çevirisine ihtiyaç duymadan okuyabilmek, bir yazarın dünyasına kendi kelimeleriyle girebilmek… Bunlar az şey mi?
Yerant zaten Ermenice konuşuyor. Ama okumayı yazmayı da öğrenirse, o dilde yaratılmış eserlerle kendi başına ilişki kurabilecek. Benim ona açmak istediğim kapılardan biri bu. Diğeri ise henüz yaratılmamış olanlarla ilgili.
Yerant’a başka bir cevap
Ben çocukken Ermenice öğrenmek zorunda olmamın nedenini sorgulamazdım. Evde konuştuğumuz dildi, okulda öğretiliyordu. Hayatımın doğal bir parçasıydı. O dilin geçmişini, kaybolma ihtimalini, gelecek kuşaklara aktarılmasının ne anlama geldiğini çok daha sonra düşünmeye başladım.
Yerant’ın sorusuna verdiğim cevapta ise bütün bu geçmişin ağırlığı vardı. Ona “Çünkü sen Ermenisin” derken kendi dilimle kurduğum ilişkiyi, kaybolmasından korktuğum şeyleri, belki kendi hayatımda yapamadıklarımı da düşünüyordum.
Bugün ona yeniden cevap verecek olsam, “Çünkü sen Ermenisin” demekle yetinmezdim. “Çünkü bu dilde senin de söyleyeceklerin olabilir” derdim.
Evet, ona bu dilde söyleyecekleri olabileceğini anlatabilirim. Ama büyüdüğünde Ermenice söyleyeceklerini duyacak, okuyacak, yayımlayacak, tartışacak bir dünya da bulabilecek mi?
Bu soruların cevabını arayan, yıllardır Batı Ermenicesi için çalışan insanlar ve kurumlar var. Gülbenkyan Vakfı’nın programları, Hrant Dink Vakfı’nın dil çalışmaları, Ermenistan’daki Haratch Merkezi’nin çabaları bunlardan yalnızca birkaçı. Ermenistan devleti de diasporalı gençlere yönelik programlarında Batı Ermenicesine yer veriyor.
Bütün bunlar önemli. Ama Batı Ermenicesinin geleceği için yeterli mi? Ermenistan’ın eğitim hayatında bu dilin nasıl bir yeri olabilir? Bu sorumluluğu aileler, kurumlar ve devletler nasıl paylaşabilir? Bir dilin yaşamasını istemekle o dille yaşanabilecek bir hayat kurmak arasında ne kadar mesafe var? Bir sonraki yazıda biraz da bu mesafeyi nasıl kapatabileceğimizi tartışalım.






