İyi yazılmış romanların, iyi çekilmiş film veya dizilerin belli bir dönemi kitlelere anlatabilme kabiliyeti açısından akademik çalışmalardan daha iyi sonuç verdiğine sıkça rastlarız. Birkaç sene evvel yayınlanan “Kulüp” dizisi örneğin böyle bir çalışma olmuştu. Varlık Vergisi’nin, 6-7 Eylül’ün ne demek olduğunu, etkilerini, sonuçlarını kitlelere rakamlarla anlatabilmek, hissettirebilmek çok zorken “Kulüp” dizisi bunu belli bir ölçüde başarabilmiştir çünkü insan, hikaye anlatan, hikaye dinlemeyi de seven bir canlıdır ve hikaye içinde gördüğünü, duyduğunu daha iyi öğrenir, daha iyi hisseder, daha zor unutur.

Altı sene evvel pandemi zamanında birinci sezonu yayınlanan “Bir Başkadır” dizisi de bu açıdan bir diğer başarılı örnekti. Kamuoyunun gündeminde olduğu üzere geçtiğimiz haftasonu dizinin ikinci sezonu başarı açısından kanımca birincisini de aşarak üzerinde durulması gereken bir iş olarak karşımıza çıktı. Her şeyden önce böyle bir işin ortaya çıkarılmasına emek katan herkese ama tabii özellikle yazan da yöneten olması hasebiyle baş yaratıcı konumundaki Berkun Oya’ya teşekkürlerimizi ve saygılarımızı iletmemiz gerek.

Böyle bir dönemde bu dönemi anlatan böyle bir iş ortaya konmasa bir eksiklik, bir boşluk olacaktı. Berkun Oya, dönemi bir nevi kayda alarak bu eksikliğin ortaya çıkmasını engelledi ve bunu çıtayı, estetik ve sanatsal anlamda oldukça üst seviyeye çıkararak yaptı. Başka bir deyişle, elimizde sadece popüler tüketim için hızlıca tüketilip yarın unutulacak bir ürün değil bir sanat eseri var. Kapalı platformda yayınlandığı için Türkiye’nin kaçta kaçına ulaşır bilinmez ama Berkun Oya, hani ‘aydın sorumluluğu’ derler ya o sorumluluğu yerine getirerek kaydını düştü, kenara koydu. Kaldı ki ben, ilerleyen zamanlarda veya kuşaklarda Bir Başkadır’ın bu dönemi anlamak için dönüp bakılan başvuru kaynaklarından biri olacağını düşünüyorum.

“Böyle bir dönem” dediğimde herhalde “Nasıl bir dönem?”, diye düşünmediniz. Birbirimizi anladık. İşte dizi boyunca dizinin karakterleri de tam bizim gibi. Hep biri veya öteki “bu işler”, “bilhassa böyle bir zamanda” gibi tabirler kullanıyor ama karşısındaki hiç sormuyor “Bu zaman nasıl bir zaman?”, diye. Onlar da birbirini anlıyor. Herkes bir hayaletten bahseder gibi onun varlığını biliyor ama açıktan ismini koyamıyor. Ne de olsa çağrılan hayaletin sizi bulabileceği korkusu var. Aslında dizinin tamamının merkezinde “bu işler” var.

Her ne kadar dizinin sofistikasyonuyla ve estetik-sanatsal seviyesiyle tezat oluşturacak kuru bir yöntem olsa da gelin bu yazıda “böyle bir dönemi” böyle bir dönem yapan ve Berkun Oya’nın dizide adını anmadan önümüze koyduğu hallerin birer birer adını koyalım.

Otoriterlikten totaliterliğe: Hannah Arendt’e atıfla söyleyecek olursak totaliterlik, siyasi gücü tekeline geçirme amacı güden otoriterliğin ötesine geçerek bağımsız düşünceyi, devletten ayrı bilgi üretme ve yayma kapasitesini ve otonom eylem biçimlerini tamamen ezip yok etmeyi hedefler. Arendt, otoriterliği gücün tepeden aşağı doğru yayıldığı bir piramide benzetirken totaliterliği merkezinde liderin/devletin olduğu bir soğana benzetiyor. Parti ve polis yapıları (siz ona yargı organlarını ve makamlarını da ekleyin) aynı bir soğanın katmanları gibi rejimi koruyan tampon yapılar olarak işlev görürken her bir vatandaşın hem potansiyel bir muhbir hem potansiyel bir kurban olmasını güvence altına alır. Otoriterlikte özel alanla kamusal alan arasında hala az çok tespit edilebilen bir ayrım varken totaliterlikte böyle bir alan kalmaz. Türkiye’nin otoriterlikten totaliterliğe doğru geçtiği zor bir tespit olmasa gerek ki dizide de buna dair göstergeleri görüyoruz. Totalitarizmin nasıl en ufak farklı sese dahi tahammül edemediği sadece 457 takipçili kanalın sahibinin bile tutuklanmasıyla gösterilmiş.

Korku iklimi: Bu aslında birinci söylediğimizin mütemmim cüzü gibi bir durum zira korku iklimi olmadan yukarıda bahsettiğimiz rejim şeklinin devamı mümkün değil. Korku o kadar yayılmış ve içselleştirilmiş ki Meryem, terapi odasında bile kocasının YouTube kanalında anlattıklarından bahsederken “konulara giriyor”, diyor ama o konuların ne olduğunu açıkça söyleyemiyor. Malum, yerin kulağı vardır derler. Gene aynı iklimin sonucu olarak, Meryem’in adı teröriste çıkarılmış kocası Hilmi’nin davasını alacak avukat bulunamıyor, kocası hapse giren Meryem’i gören yolunu değiştiriyor.

Toplumsal yarılmalar/saflaşmalar: Böyle bir rejim toplumda da saflaşmalara yol açıyor. Bir yanda Başkomiser Muzaffer ve onun gibi rejimi destekleyen hatta koruyanlar diğer yanda rejimin altında ezilip muhalif olanlar. Korku rejimi halkı da birbirine düşman ediyor. Bence dizide bu yarılmayı muhalif gazeteci Bahadır’a olan farklı tavırlarda net olarak gözlemliyoruz. Bindiği taksinin şoförü -ki polis değil de gerçekten şoförse- “Ne diyorsun abi bu işlere?” (gene “bu işler”) diye ağzını arayarak onu konuşturup söylediklerini gizlice kayda alarak köşeye sıkıştırmaya çalışırken asansörde onu gören gençler heyecanlı ve sitayişkar jestlerde bulunuyorlar.

Gazeteciyle taksici arasında geçen diyaloğun bir kısmı da toplumsal saflaşmayı göstermesi açısından ilginç. Taksici, emniyetin önünden aldığı kişinin neden kesinlikle polis olmadığı tahminin sebebini açıklarken “Polis olsan arabaya bindiğinde illa bir selamünaleyküm-aleykümselam der bir selam verirdin”, diyor ve tabii bunu kınayan bir tonda söylüyor. Yani, polis ve taksici aynı kültür dairesinde bulunup muhaliflere oradan beraberce bakıyorlar.

Öte yandan, dizide bu saflaşma halinin ters istikametinde ilerleyen ve bence dizinin ana temalarından biri olan bir duruma da dikkat çekmek gerekiyor ki o da psikolog Peri’nin dönüşümü. Birinci sezonda “bir başörtülü” olarak gördüğü Meryem’e karşı müthiş bir gerginlik hatta neredeyse nefret duyarken ikinci sezonda Peri’nin Meryem’e olan sevgisi adeta artık gözlerinden okunuyor. Hele Peri’nin son sahnedeki sevgiyle karışan ezik ve utanan ruh hali müthiş. (Peri’yi canlandıran Defne Kayalar’ın performansı sayesinde tabii.)

Bu başlıkta son olarak altını çizmek istediğim durum, rejim tarafından hedef gösterilen kişilere saldırma konusunda toplumun bir kesiminin gösterdiği hız, haz ve iştah. Bu da Türkiye’de “bu dönemde” sık rastladığımız bir durum. İşte, Meryem’in kocası içeri alınır alınmaz onun “terörist” olduğu sokakta top oynayan çocukların ağzına kadar düşüyor.

Sosyal medya akımı ve yarattığı psikoloji: Malum olduğu üzere çağımızda herkes, sosyal medya üzerinden “içerik” üreterek takipçi kazanma, ilgi çekme hatta para kazanma peşinde. Oralarda söz söylemenin şehvetine kapılmış herkes. Berkun Oya, bu noktayı da pas geçmemiş ve imam Hilmi ile karısı Meryem’in şahsında sosyal medya hevesini, heyecanını tespit etmiş. YouTube kanalında söylediklerinden dolayı Hilmi tutuklanınca Meryem’in abisi “gaza geldiniz” diyor. Neyin gazına? Çağımızın olgusu olan etkileşim alma gazına. Kaç kişi beğendi, kaç kişi yorum yazdı?

Ayrıntılara girer veya her bir karaktere tek tek odaklanırsak daha söylenecek çok şey var. Hepsini tüketmemiz mümkün değil belki ama bu yazıyı da Berkun Oya’nın bizzat canlandırdığı -ki bu vesileyle Oya’nın çok çok iyi bir oyuncu olduğunu da görüyoruz- Başkomiser Muzaffer üzerine bir-iki cümle etmeden bitirmek olmaz. Sanırım birinci sezonun odağında Meryem karakteri varken ikinci sezonun odağının Muzaffer karakterinin olduğunu söylersek yanlış olmaz. Berkun Oya’nın canlandırdığı karakterin tabirleri, jestleri, mimikleri, vücut dili oturmuş, tutarlı bir bütün oluşturuyor. Tehdit, mesleki deformasyon olarak adamın kişiliğinin bir parçası olmuş. Karısını erken yaşta kaybeden Muzaffer acı içinde kıvranıyor. Normalde seyircinin böyle bir tipe sempati duyması beklenir ama Başkomiser Muzaffer kişiliğiyle, geçmişiyle, nobranlığıyla, kabalığıyla, maçoluğuyla buna izin vermiyor. Aristo, trajediyi iyi insanların başına gelen kötü şeyler olarak tanımlar. Başka bir deyişle kötü insanların başına gelen kötü şeyler diğer insanlarda trajedi değil daha ziyade adalet hissini uyandırır. Nitekim, belli bir yaştan sonra yalnız kalmış erkek sefaleti, perişanlığı bile Muzaffer’e acımamıza yetmiyor.